Sofia Goebajdoelina (°1931) is vandaag één van de meest invloedrijke Russische componisten. Dat was ooit anders, want zoals veel van haar landgenoten moest ze zich conformeren aan de politieke machten, of kiezen voor emigratie. Tussen 1964 en 1989 componeerde ze muziek voor films en documentaires, wat haar een stabiel inkomen gaf. Haar persoonlijke muzikale taal ontwikkelde ze echter vooral in (en in dialoog met) het Westen. Mede door enkele Europese pleitbezorgers van haar muziek (Gidon Kremer, Reinbert de Leeuw, …) verwierf ze internationale faam. Na een periode van reizen naar Canada en andere verre oorden vestigde ze zich in 1991 in Duitsland. Ze woont er vandaag nog altijd, in een onooglijk dorpje, ver weg van de schijnwerpers en dichtbij de natuur.
Van haar moeder kreeg Goebajdoelina de Russische taal en cultuur mee. Haar vader had Tataars bloed, een aspect van haar voorgeschiedenis dat ze altijd is blijven respecteren. Tatarstan is een deelrepubliek van Rusland, hoofdzakelijk bevolkt door afstammelingen van Zuid-Siberische nomaden. Of het door die Tataarse genen komt of niet, ze zou in elk geval een bijzondere interesse voor oosterse instrumenten en improvisatie ontwikkelen. In haar opvoeding speelden joodse leraars dan weer een belangrijke rol en haar eigen fascinatie voor muziek en literatuur leidde haar naar de Duitse traditie.
Goebajdoelina’s grootvader langs vaders zijde was een Mullah, een hoge positie binnen de islam. Haar vader had zich daar echter tegen afgezet, waardoor er voor godsdienstbeleving geen plaats was ten huize Goebajdoelin. Dat was overigens ook in lijn met de politiek van Lenin en Stalin, voor wie religie verdacht en ongewenst was. Maar Sofia Goebajdoelina beleefde op vijfjarige leeftijd een sterke religieuze ervaring. Ze ontwikkelde een persoonlijke visie op godsdienst, die ook doorsijpelt in haar muziek. Nogal wat van haar composities dragen een religieuze titel, zoals ‘Alleluja’, ‘De Profundis’, ‘Einfaches Gebet’, ‘Jauchzt vor Gott’, en zelfs een heuse Johannespassie.
Bij Goebajdoelina is religie echter meer dan de verbinding tussen het menselijke en het bovenmenselijke of goddelijke. De essentie van muziek ligt voor haar bij de klank, die niet per se welluidend hoeft te zijn. Deze klank heeft een mystiek karakter, en het creëren van klanken is een religieuze act. Religie moeten we dan ook begrijpen in de letterlijke zin: re-ligio of her-verbinden. Het is de taak van de kunstenaar om verbindingen te maken in een wereld waarin ons hele leven verbrokkeld is. Vertaald in muzikale termen kunnen cultuur en kunst ons volgens Goebajdoelina helpen om ‘legato’ te leven in een wereld die ‘staccato’ is.
De muziek van Sofia Goebajdoelina is moeilijk te vergelijken met het werk van andere componisten. Ze combineert een uiterst strenge organisatie met een schijnbare spontaneïteit en vooral directheid in de muzikale expressie. Dat straalt ze trouwens ook uit wanneer ze over haar muziek spreekt: vol passie en warmte, maar ook rigoureus en compromisloos. De beroemde cellist Mstislav Rostropovitsj verwoordt het als volgt: “We studeerden beiden aan het conservatorium van Moskou, maar zij was daar pas na mijn tijd. Haar naam werd al snel genoemd, ze viel op, en ik wist dat ze heel getalenteerd was. Ze is een vrouw die een rechte lijn aanhoudt – zonder compromissen, maar wel bescheiden. Naar mijn mening is dat de enige manier om je eigen koers te varen en een succesvolle carrière te hebben.”
Ondanks haar hoge leeftijd blijft ze componeren. Het kost haar veel moeite om de klanken die ze in haar hoofd hoort aan het papier toe te vertrouwen, maar tijdens de lange - vaak nachtelijke - componeersessies ervaart ze naar eigen zeggen momenten van diepe euforie. De levenservaring die ze met zich meedraagt, geeft haar een boeiende en diepzinnige visie op essentiële levensvragen zoals de balans tussen liefde en haat, of de rol van geloof en religie. Ze staat bekend voor kernachtige formuleringen waarachter vaak een hele filosofie verscholen zit.
laatste update: 20 februari 2019